Beeldvormer: iemand die iemand doodschiet

De Volkskrant herdenkt de opstand van mei ’68 met onder meer de beroemde foto van Eddie Adams, waarop een Vietnamese generaal schijnbaar onbewogen een gevangen jongeman door zijn hoofd schiet. De krant herhaalt de foto, die oorspronkelijk in 1968 in een groot aantal Amerikaanse bladen werd afgedrukt en de World Press Photo plus de Pulitzer won, in zijn rubriek Beeldvormers

Voor mij en menig generatiegenoot was die foto misschien wel ‘vormender’ dan de minstens even iconische anti-oorlogsfoto van het naakte meisje dat voor een napalmbombardement vlucht. Tegen de Vietnamoorlog was ik toch al maar de foto van Adams – die nog lang tot in de jaren zeventig naijlde – confronteerde mij als scholier met de realiteit dat een mens zomaar, in koelen bloede een ander mens kan doodmaken. Dader en slachtoffer in één close up was – en is godzijdank nog steeds – geen alledaags fenomeen in het nieuws.

Onze beeldcultuur zit vol gruwelijke reportages van wat mensen elkaar aandoen, in oorlogstijd, onder dictaturen, als uiting van een zieke, criminele geest of in naam van een of andere god. Sinds de uitvinding van film en fotografie – overigens vind ik bewegend beeld zelden indringender dan stilstaand, met uitzondering van de beelden van het tweede vliegtuig dat zich in de Twin Towers boorde en die ik vrijwel live op tv zag –  is er geen ontkennen meer aan. De mens mag in wezen goed zijn, zoals ik dankzij een verlicht christelijke, humanistisch-socialistische opvoeding nog steeds wil denken, hij is ook tot het ergste in staat.

Als twintigste-eeuwer die nog een deel van de eenentwintigste mag meemaken kan ik de beelden dromen die dat laatste overtuigend aantonen, van bergen door nazi’s vermoorde joden en de genocide in Rwanda tot het ontzielde lichaam van Theo van Gogh op de Amsterdamse Linnaeusstraat; van de vliegtuigen die zich in de Twin Towers boren tot recent de vondst van een Peruaans kinderoffer of beelden van onthoofde lijken in de War on Drugs.

Archeologen hebben in Peru de resten gevonden van misschien wel het grootste kinderoffer ooit. Bij de stad Trujillo werden de eeuwenoude skeletten van meer dan 140 kinderen tussen de 5 en 14 jaar oud gevonden. Volgens de onderzoekers werden de kinderen rond 1450 massaal geofferd door de Chimú, voorlopers van de Inca’s. Op de botten vonden ze sporen van messen: het middenrif werd waarschijnlijk opengesneden om het hart te kunnen verwijderen. Bron: NOS Journaal.

De waanzin van religie kent geen grenzen, maar dit terzijde. De foto van Eddie Adams schokt omdat hij moord uit de anonimiteit haalt. In vrijwel alle voorbeelden die ik spontaan zou kunnen geven van gruwelijke beelden die in ons collectieve geheugen zijn opgeslagen zijn vrijwel altijd alleen de slachtoffers zichtbaar en soms alleen de dader, bijvoorbeeld als arrestant of veroordeelde. Soms zie je beiden: een vuurpeloton, een beul, een officier die zijn hand opsteekt ten teken van bevel.

Maar meestal toont de foto een moment ruim voor of na de daad, en vrijwel altijd gaan de daders schuil achter een uniform of een ander kenmerk dat hun actie min of meer rechtvaardigt. Aan de kleding en uitdrukking van Nguyễn Ngọc Loan, de dader op Adams’ foto, zie ik niet af dat hij een politie-officier is. Hij ziet eruit als een gewone burger, als een van ons. Juist dat anonieme haalt hem uit de anonimiteit. Dat zijn naam en rang bekend zijn gemaakt is niet relevant.

Dat geldt in zekere zin ook voor het slachtoffer, ook die heeft in de loop der tijd een naam gekregen. Nguyen Van Lem zou een Viet Cong-strijder zijn geweest, met in elk geval de moord op een heel gezin op zijn geweten, zo gaat het verhaal. Maar de foto laat een willekeurige jongeman zien in een houthakkershemd. Niets wijst erop dat hij met reden, laat staan op grond van een eerlijk proces de doodstraf ondergaat. Een gewone man die door andere gewone man standrechtelijk wordt geëxecuteerd, dat is wat we zien. 

En dat was de schokkende werkelijkheid die mij als scholier in de jaren zestig en zeventig meer wakker schudde dan welke oorlogsfoto of oorlogsfilm ook. 

Foto: Eddie Adams 1968 (kopie uit de Volkskrant, hier gebruikt onder citaatrecht of fair use-beginsel)

 

Geef het door

Be the first to comment on "Beeldvormer: iemand die iemand doodschiet"

Leave a comment

Your email address will not be published.


*


Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.